ده ويژگى بيان معارف در قرآن
ده ويژگى بيان معارف در قرآن
1- بيان ساده و بيان عميق
كتابى كه جهان شمول است بايد معارف فطرى را با روشهاى متفاوت و در سطوح متعدد تبيين كند تا هيچ محققى به بهانه سطحى بودن مطلب، خود را از آن بى نياز نپندارد و هيچ ساده انديشى به بهانه پيچيدگى و عميق بودن عارف، خود را از آن محروم نبيند.
از اينرو قرآن كريم گذشته از راه حكمت و موعظه و جدال احسن ره آورد خويش را ارائه مىدهد: «أدع الى سبيل ربك بالحكمة و الموعظة الحسنة وجادلهم بالتى هى أحسن» (2) مى كوشد تا از راه «تمثيل» بسيارى از معارف بلند را تنزل دهد تا مردم عادى بتوانند در سايه اعتصام به «مثل» بالا روند و از «موعظه» بهرهمند گردند و از «جدال احسن» طرفى بندند و از «حكمت» سرشار شوند و از معقول به مشهود و از حصول به حضور و از غيب به شهود و از علم به عين و از منزل اطمينان به مقصد لقاى خداى سبحان رسند و از آنجا سير بى كران «من اللّه الى اللّه فى اللّه» را با نواى «آه من قلة الزاد و بعد السفر و طول الطريق» (3) و با شهود مقصود و حيرت ممدوح «رب زدنى فيك تحيراً» ادامه دهند و با درخواست امامان معصوم (عليهم السلام) هماهنگ شوند كه فرمودند: «الهى هب لى كمال الانقطاع اليك وأنر أبصار قلوبنا بضياء نظرها اليك حتى تخرق أبصار القلوب حجب النور فتصل الى معدن العظمه و تصير أرواحنا معلقة بعز قدسك» (4) .
قرآن كريم براى متوسطين مردم از برهان و حكمت استفاده مىكند و از اين طريق معارف را بدانها مىرساند ولى براى انسانهاى ساده انديشى كه برهان و استدلال برايشان قابل هضم نيست، از تمثيل براى رقيق و ساده شدن معارف سنگين استفاده مىكند؛ اين خصوصيت غالباً در كتابهاى عقلى و استدلالى وجود ندارد. راه «تمثيل» همانطور كه در منطق آمده، غير از راه «حد» و «رسم» است ؛ زيرا نه ذاتيات شىء مورد تعريف در آن مىآيد و نه عوارض ذاتى آن، بلكه برخى از نمونههاى مشابه ياد مىشود مثل اينكه در تعريف نفس آدمى مىگويند: نفس در بدن همانند ناخدا در كشتى است.تا اين تمثيل زمينهاى براى بازشناسى نفس باشد .
خداى سبحان در قرآن كريم مىفرمايد: «و لقد ضربنا للناس فى هذا القرآن من كل مثل لعلهم يتذكرون» (5) يعنى ما در اين قرآن براى مردم از هرگونه مثل مىآوريم تا آنان متذكر شوند. در استفاده از مثل اين نكته را بايد در نظر داشت كه نبايد در محدوده مثل توقف كرد بلكه بايد آن را روزنهاى به جهان وسيع «ممثل» دانست و از اين مسير گذشت و از مرحله علم به قله عقل سفر كرد و سپس از آن سكوى رفيع و بلند، به كنگره شهود پرواز نمود و فقط به عز قدس خداوندى تعلق يافت و ديگر هيچ:
غلام همت آنم كه زير چرخ كبود ز هر چه رنگ تعلق (تعين) پذيرد آزاد است
در قرآن كريم آياتى وجود دارد كه غير از خواص كسى آنها را نمىفهمد ولى هيچ مطلبى در قرآن نيست جز اينكه براى همگان قابل فهم است؛ زيرا محتواى همان آيات بلند را خداى سبحان در آيات ديگرى ترقيق فرموده و به طور ساده، به صورت مثل، يا داستان و يا با بيان ساده همه كس فهم بيان كرده است. به عنوان نمونه درباره علم غيب خود مىفرمايد «و عنده مفاتح الغيب لا يعلمها الا هو» (6) يعنى كليدهاى غيب نزد ذات اقدس اله است و هيچ كس جز او، علم بدانها ندارد، اين كريمه را توده مردم نمىفهمند كه «مفاتح غيب» يعنى چه. ولى خداى سبحان پس از اين فراز از آيه، مسئله را به صورتى بيان مىكند كه همگان مىتوانند بفهمند: «و يعلم ما فى البر و البحر و ما تسقط من ورقة الا يعلمها» (7) يعنى خداوند به آنچه كه در خشكى و درياست آگاه است و هيچ برگى از درختى نمىافتد جز اينكه او خبر دارد. اگر چه عموم مردم آن فراز بلند آيه را نمىفهمند ولى همان محتوا را در سطحى نازلتر و رقيقتر در جملات بعدى درك مىكنند، البته بايد اعتراف كرد كه قدرت مثل همانند اقتدار حد يا رسم نيست تا به خوبى معرف را بشناساند، ليكن سهم وافر آن در تفهميم ممثل قابل انكار نيست.
2- ظرافت و تنوع در بيان مثلها
در استفاده از مثل بين متفكران دو نظر وجود دارد: برخى مىگويند اين مثلها در حد تشبيه عرفى است و تنها براى تقريب مطلب به ذهن آورده شده است و گروهى ديگر مىگويند اين مثلها براى وصف و بيان وجود مثالى مطلب آمده و حقيقت ممثل را بيان مىكند. مثلاً در آنجا كه قرآن كريم مىفرمايد: «مثل الذين حملوا التورية ثم لم يحملوها كمثل الحمار يحمل أسفارا» (9) برخى مىگويند: در اين كريمه، كسانى كه از كتب الهى چيزى نمىفهمند، به حمار تشبيه شدهاند؛ زيرا حمار چيزى نمىفهمد و از محتواى كتبى كه بر پشت او گذاشتهاند بى خبر است. ولى برخى ديگر معتقدند كه اين مثل بيان كننده واقعيت درونى كسانى است كه عمداً مجارى ادراك و تعقل معارف الهى را بستهاند؛ در هر موطنى هم كه حقيقت ظهور كند،واقعيت مثلها نيز ظهور مىكند و به همين دليل خداى سبحان منكران قرآن را كور معرفى مىكند: «صمّ بكم عمى فهم لا يعقلون» (10) مقصود خداى سبحان اين است كه كافران و منافقان اگر چه از نظر حواس ظاهرى بينا و شنوا و گويا هستند ولى واقعيت درونى آنها كر و گنگ و كور است و براى اثبات اين نظر هم به آياتى از قرآن استدلال مىكنند، مانند آيه «لا تعمى الابصار ولكن تعمى القلوب التى فى الصدور» (11) يعنى، ديدهاى قلوب اينها واقعاً كور است و لذا همين افراد در قيامت كور محشور شده مىگويند: «رب لم حشرتنى أعمى و قد كنت بصيراً» (12) پروردگارا چرا من را كور محشور كردهاى و حال آنكه در دنيا بصير و بينا بودم؟
از رواياتى كه مؤيد اين معناست، سخن رسول خدا (صلی الله علیه واله) درباره مردى است كه دو همسر دارد و بين آنها عدالت را مراعات نمىكند. حضرت در وصف او فرمود: «جاء يوم القيمة مغلولاً مائلاً شقه حتى يدخل النار» (13) در روز قيامت در حالى پا به عرصه محشر مىگذارد كه بدن او به دو نيمه تقسيم شده و نيمى از آن مايل است! اين حقيقت عمل انسان بى عدالت است كه به اين صورت ظهور مىكند، محكمه قيامت نظير محكمه دنيا نيست كه جزايش اعتبارى باشد، بلكه آنچه انسان در دنيا داده، در قيامت ظهور مىكند و باطن متن عمل مشاهده مىشود .
خداى سبحان مىفرمايد: «لقد ضربنا للناس فى هذا القرآن من كل مثل» (14) و نيز فرمود «و لقد صرفنا فى هذا القرآن للناس من كل مثل» (15) يعنى براى بيان معارف و حقايق از هرگونه مثلى در قرآن آوردهايم. دقت در مثلهاى قرآن نشان مىدهد كه چه در محتواى مثل و چه در قالب آن، تنوع و تفنن رعايت شده است. از نظر قالب تمثيل؛ گاهى تشبيه مفرد به مفرد است، گاهى تشبيه جمع به مفرد، گاهى نيز تشبيه جمع به جمع است. از نظر محتوا نيز خداوند گاهى به نور و زيت و مشكات، گاهى به گمشدگان بيابان در شب و جويندگان سراب در روز، و گاهى به حمار و عنكبوت و مگس و... مثال مىزند و در تمثيل تنوع را رعايت مىفرمايد.
مخالفين قرآن مىگفتند شأن خداوند به گونهاى است كه نبايد به مگس و عنكبوت و مانند آن مثل بزند؛ زيرا اينها موجودات پستى هستند و تناسبى با بزرگى خداوند ندارند. خداى سبحان در پاسخ به اين اشكال ظاهر بينانه مىفرمايد: «ان اللّه لا يستحيى أن يضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها» (16) اينجا جاى حيا نيست و براى بيان حقايق و معارف در سطح فهم مردم بايد به موجودات گوناگون مثل زد و اين هيچ وهنى ندارد .
خداى سبحان در ترسيم ضعف بتهاى مشركين مىفرمايد «يا أيها الناس ضرب مثل فاستمعوا له ان الذين تدعون من دون اللّه لن تخلقوا ذباباً ولو اجتمعواله و ان يسلبهم الذباب شيئاً لا يستنقذوه منه ضعف الطالب و المطلوب» (17) اين بتهاى چوبى و سنگى و انسى و جنى و آسمانى و زمينى كه مىپرستيد، توان آن را ندارند كه مگس را خلق كنند و اگر مگس، چيزى را از اين معبودهاى دروغين شما بر بايد، توان استرداد آن را نيز ندارند. منشأ ضعف طالب يا عدم علم و آگاهى او است و يا عدم قدرت و توان حركت او، به هر تقدير، بتها براى حفط خود ضعيفند، و از طرف ديگر تاكنون بشر نتوانسته در قبال حشرات مرئى و نامرئى از خود دفاع كند و هرگز با پيشرفت علم و تكنولوژى نيز چنين توانى را ندارد؛ زيرا هر كدام از صنايع پيشرفته ممكن است با آفرينش ذرات نامرئى ديگر همراه گردد كه توان انسان را بگيرد همان گونه كه مگس ضعيف است معبودهاى مشركان نيز ضعيفند .
بنابراين، اعتراض كافران به نحوه تمثيل قرآن درست نيست چون اقتضاى تعدد و تنوع معارف، تعدد و تنوع تمثيل است، علاوه بر اينكه حقير بودن چيزى به ظاهر و كوچكى جثه و اندام آن نيست؛ به تعبير حضرت صادق (سلام اللّه عليه) «مگس» تمام مزاياى فيل را دارد به اضافه دو شاخك كه فيل ندارد. (18) پس نمىتوان كوچكى جثه و خردى اندام را معيار و ميزان حقارت و پستى قرار داد، چه اينكه بزرگى جثه و كلانى اندام، معيار عظمت آفرينش آن نيست، عمده در تشخيص معيار، همانا دستگاه دقيق و اعجاب آور خلقت منظم و هماهنگ علمى و عملى موجود زنده است .
3- بيان قصص و شيوه آن
به عنوان مثال، درماجراى فرزندان آدم مىفرمايد: «واتل عليهم بنا ابنى ادم بالحق اذا قربّا قربانا فتقبل من أحدهما ولم يتقبل من الاخر قال لا قتلنك قال انما يتقبل اللّه من المتقين * لئن بسطت الى يدك لتقتلنى ما انا ببا سط يدى اليك لا قتلك...» (19) يعنى اى پيامبر؛ خبر دو فرزند آدم را به حق بر آنها تلاوت كن؛ آن زمان كه هر دو نفرشان، قربانى دادند ولى از يكى از آنها پذيرفته شد و آن ديگرى كه از او پذيرفته نشد به برادر خود گفت حتماً تو را مىكشم برادر تهديد شده به او گفت خدا تنها از متقيان مىپذيرد. اگر تو براى كشتن من دست دراز كنى، من هرگز به قتل تو دست نمىگشايم؛ چون از پروردگار جهانها و جهانيان مىترسم. من مىخواهم كه تو با گناه من و گناه خود در دوزخ جاىگيرى و از اصحاب آتش بشوى. نفس تسويل كننده و نيرنگ باز كم كم او را به كشتن برادرش ترغيب كرد و برادرش را كشت و از زيانكاران شد. سپس خداوند زاغى را فرستاد كه در زمين كندوكاو مىكرد تا به او نشان دهد كه چگونه جسد برادر خود را دفن كند او گفت: واى بر من! آيا من نتوانستم مثل اين زاغ باشم و جسد برادرم را دفن كنم؟ و سرانجام از نادمان گرديد .
همه ماجراى هابيل و قابيل در قرآن، همين آيات فوق است كه درسهاى فراوانى را به همراه خود دارد: اينكه خداوند اعمال خوب را تنها از پرهيزكاران مىپذيرد، اينكه بى تقوايى انسان را به حسادت مىكشد و حسادت انسان را به قتل برادر خود وادار مىكند، اينكه متقين از كرامت نفس برخوردارند و دست به اعمال پستى مانند قتل برادر نمىزنند و قصاص قبل از جنايت نمىكنند، اينكه نفس انسان اول «مسوله» است سپس «امارة بالسوء» مىشود و آهسته آهسته انسان را به بديها مىكشاند، اينكه انسان موجود ضعيفى است و بسيارى از چيزها را حتى به اندازه غرابى نمىداند، اينكه عاقبت تبه كارى و پستى ندامت و پشيمانى است، اينها و برخى نكات ديگر براى انسان درسآموز است و قرآن كريم در اين قصه آنها را آورده است .
اما اين نكته كه چرا قربانى كردند؟ منشأ قربانى، ازدواج با همسر زيبا بود يا چيز ديگر؟ در كجا و چه زمانى بود؟ اين امور را قرآن بيان نفرموده است و اگر رواياتى هم در اين زمينه باشد، مرسل است و چندان قابل اعتماد نيست و بايد دقت كرد كه خرافات و اسرائيليات در توضيح و تشريح قصص قرآنى وارد نشود .
قرآن كريم در قصص خود هرگاه سخنى را از كسى نقل كند اگر باطل باشد، به نحوى بطلان آن را اعلام مىكند و در صورتى كه حق باشد با بيان جملاى تصديقآميز يا با تقرير همان مطلب آن را تأييد مىكند. عبرت آموزى و بيان سنتهاى الهى از ديگر ويژگيهاى قصص قرآنى است كه در گذشته به آن اشاره شده و ضرورتى در تكرار نيست .
4- تفكيك بيان تمثيلى از بيان حقيقى
قصص قرآن غير از تمثيل است، تمثيل عبارت از تنزيل و رقيق كردن معارف بلند به وسيله مثل آوردن است ولى قصص قرآنى، بازگو كردن متن ماجراى واقعى گذشتگان است؛ قرآن كريم بين اين دو مطلب تفكيك كرده و هرگز اجازه نمىدهد كه اين دو به يكديگر آميخته شوند و مخاطبان را به اشتباه اندازند.
هر جا قرآن بيان تمثيلى دارد براى آن قرينهاى مىآورد تا از اشتباه جلوگيرى كند مثلاً درسوره مباركه«حشر» براى عظمت قرآن، تمثيلى مىآورد و در پايان آن مىفرمايد «تلك الامثال نضربها للناس لعلهم يتفكرون» (21) اگر در بيان مطلبى پيش از آن يا پس از آن قرينهاى بر تمثيلى بودن وجود داشت به طورى كه محفوف به شاهد باشد، معلوم مىشود تمثيل است وگرنه آن مطلب ماجرايى حقيقى است كه رخ داده يا واقع مىشود يعنى تمام آنچه گفته شد يا بازگو مىشود، حقيقتى است كه اتفاق افتاده يا رخ مىدهد، و اگر در مواردى، در كنار بيان حقيقى، عبارت «واضرب لهم مثلا» (22) يا مانند آن آمده باشد براى نفى خصوصيت فرد واقع شده مىباشد و نشان مىدهد كه آن مورد، نمونه و مثالى براى جامع و كلى است. در اين گونه از موارد، تمثيل به معناى بيان نمونه است نه به عنوان تشبيه اما در مواردى كه چيزى واقع نشده است، تمثيل به معناى تشبيه است نه ذكر فرد و نمونه
بنابراين، چون قرآن حق محض است، همان طور كه در محتوا حق است، در نحوه بيان نيز حق است و ذهن مخاطب را به باطل و انحراف نمىكشاند. و هرگز متخيل را به جاى واقع بازگو نمىكند و مطلب تخيلى را تحققى نمىداند .
5- كنايه گويى و رعايت ادب
قرآن كريم در چنين مواردى درس حيا مىدهد و از كلمات كنايى استفاده مىكند و اگر فرضاً كلمهاى در قرآن يافت شود كه حيثيت كناى آن قوى نباشد به دليل تكرار كلمه و گذشت زمان است، در آنزمان كه قرآن استعمال كرده، تعبيرى كنايى بوده است و يكى از علتهاى اينكه معانى مستهجن، اسمهاى فراوانى دارند همين است كه استعمال الفاظ كنايى وتكرار آنها پس از مدتى سبب مىشود كه آن كلمه حالت كنايى خود را از دست بدهد و لذا به فكر استفاده از كنايهاى ديگر مىافتند كه آن هم پس ازمدتى ممكن است مثل لفظ ،صريح بشود، و بايد به فكر فراهم نمودن كلمه كنايى ديگر بود و... .
6- خروج ازنظم رايج در كتب علمى
قرآن نمىخواهد ادبيات رايج عصر جاهلى يا غير جاهلى را تماماً به رسميت بشناسد و به همان سبك سخن بگويد و از آن عدول نكند بلكه قصد دارد ادبيات عصر بت پرستى را صبغه الهى دهد و آن را متعالى سازد و لذا در قرآن عدم هماهنگى «مستثنى» و «مستثنى منه» و «معرف» و «تعريف» مكرر ديده مىشود مثلاً خداى سبحان در تعريف «بر» (به كسر» به معناى نيكى مىفرمايد «ليس البرّ أن تولوّا وجوهكم قبل المغرب و المشرق ولكن البرّ من امن بالله و...» (27) «بر» و نيكى آن نيست كه چهرههاى خود را به طرف شرق و غرب برگردانيد وليكن «بر»، كسى است كه ايمان به خدا آورد و.... در اين كريمه سخن از تعريف «بر» (به كسر) است ولى خداى سبحان با خروج از نظم رايج در تعريفات «بار» يعنى كسى كه داراى «بر» است را معرفى مىكند. به دليل اين شيوه بيان قرآن، گروهى از مفسران از ظاهر آيه عدول كردهاند و برخى گفتهاند: تلفظآيه «لكن البر» (به فتح) است و برخى گفتهاند: كلمه «ذو» را بايد در تقدير بگيريم «ولكن ذو البر...» اينها به دليل آن است كه روش قرآن در بيان معارف شناخته شده نيست .
نمونه ديگر آن است كه فرمود: «يوم لا ينفع مال و لا بنون * الا من أتى اللّه بقلب سليم» (28) اقتضاى نظم رايج آن است كه بفرمايد «الا سلامة القلب» يعنى در آن روز مال و فرزند نفعى براى انسان ندارد مگر سلامت قلب ولى «مستثنى» را مطابق «مستثنى منه» نياورده و از كسى كه داراى قلب سليم است سخن مىگويد، نه سلامت دل . قرآن كريم درشمارش اوصاف آنگاه كه به جاى حساس مىرسد، از موصوفين سخن مىگويد تا بفهماند كه هدف علم بايد به عمل منتهى شود و اوصاف بايد به موصوفين برسد و تئورى و علم تنها، كارى را از پيش نمىبرند بلكه بايد در كنار اخلاق و عمل باشد. اين ويژگى براى آن است كه قرآن كتاب هدايت و اخلاق و نور است نه كتاب علمى و تعليمى محض، و از طرف ديگر، وصف در تحقق عينى خود به مبدأ قريب كه همان موصوف باشد متكى است و بيان موصوف راجع به علت وجودى آن وصف خواهد بود كه ذكر علت وجود همانند ذكر علت قوام در تحليل عميق تعريف و تحديد شىء مؤثر است.
7- جلب توجه و ايجاد سؤال
افزون بر اين، در اين نوع از تعبيرات كنايى لطايف علمى و ظرايف تربيتى نيز وجود دارد، پس گذشته از ظرايف مستور سه نكته محورى بايد مورد نظم باشد: اول اينكه وعده خدا تصريحى است و وعيد آن تلويحى. دوم آنكه وعيد الهى بر فرض تصريحى باشد قابل تخلف است چون خلف وعده مخالف حكمت است نه خلف وعيد بلكه خلف وعيد مطابق باسعه رحمت خداست. سوم آنكه چون وعيد، انشاء است نه اخبار، لذا تخلف آن مستلزم كذب نخواهد بود .
در تبليغات امروزى همين روش بزرگ نمايى يا ايجاد سؤال كه قرآن كريم در چهارده قرن پيش با ادبيات ويژه خود آن را ابداع نموده، رايج است مثلاً در پلا كاردها، همه جملات را با يك رنگ مىنويسند،ولى كلمه شهيد را با رنگ سرخ يا با خط درشت مىنويسند. در سخنرانيها سخنرانان گاهى به بعضى از كلمات كه مىرسند آن را با صداى بلندتر و شدت بيشترى ادا مىكنند تا اهميت آن را به مخاطبين گوشزد كنند.
قرآن كريم گاهى در ميان جملهاى كه همه كلماتش را مرفوع آورده است، يكباره نظم را بر هم مىزند و كلمهاى را منصوب مىآورد تا انسان توقف كند و به نكته لطيف و ظريف آن آيه پى برد. همگى اينها از اعجاز قرآن سرچشمه مىگيرد كه در هزار و چهار صد سال پيش مردى امى و درس نخوانده كتابى جاودانه را به ارمغان بياورد كه مملو از ابتكارات و دقايق علمى و هنرى باشد، مانند آيه، «لكن الراسخون فى العلم منهم و المؤمنون يؤمنون بما أنزل اليك و ما أنزل من قبلك و المقيمين الصلوة و المؤتون الزكوة و المؤمنون بالله و اليوم الاخر أولئك سنؤتيهم أجراً عظيما» (30) در اين آيه كريمه همه عناوين وصفى، به صورت رفع، ذكر شده و فقط وصف «مقيمين» به صورت نصب آمده است تا اهميت اقامه نماز، كه ستون دين است روشن شود .
8- كامل پرورى در بيان معارف
قرآن مانند كتب تخصصى فلسفه و اخلاق و فقه و سياست نيست كه فقط در يك زمينه سخن بگويد و بس. قرآن به دليل آنكه نور است و براى هدايت جامعه با همه ابعاد سعادت شده، همراه تعليم مطلبى فقهى نكتههاى اخلاقى و معارف ديگر را كه ضامن اجراى حكم فقهى است بيان مىكند. اگر تعبد را ارائه مىدهد، تعقل و تحليل را كنارش مىآموزد. سراسر قرآن مملو از اين ويژگى قرآنى است.
براى نمونه مىتوان به سوره مباركه «نساء» اشاره كرد؛ آنجا كه قانون ارث را به عنوان حكمى فقهى بيان فرموده، مسائل عاطفى و اخلاقى را براى پشتوانه اجرايى احكام و قوانين آن بيان مىفرمايد: «و اذا حضر القسمة أولوا القربى و اليتامى و المساكين فارزقوهم منه وقولوا لهم قولا معروفا * و ليخش الذين لو تركوا من خلفهم ذرية ضعافاً خافوا عليهم فليتقوا اللّه و ليقولوا قولا سديدا * ان الذين يأكلونأموال اليتامى ظلماً انما يأكلون فى بطونهم نارا و سيصلون سعيرا» (31) يعنى اگر بستگان نزديك متوفى و يتيمان و درماندگان در زمان تقسيم ارث حاضر بودند، چيزى از ارث هم به آنها بدهيد و با آنها به گفتار نيكو سخن بگوييد و بايد بترسند كسانى كه براى آينده فرزندانشان بيمناكند (كه اگر به خردسالان افراد متوفى بى مهرى كردهاند، ايتام آنان پس از مرگشان مورد بى مهرى ديگران قرار مىگيرند)، و درباره يتيمان ديگران سخن درست و حق بگويند و آنان كه اموال يتيمان را به ستم مىخورند بى شك در شكمهاى خود آتش مىخورند و تحقيقاً در آتش سوزان انداخته خواهند شد .
9- بيان اجمالى علوم طبيعى
قرآن كريم براى تعقل و كاوشهاى علمى بشر ارزش فراوانى قابل است و جامعه انسانى را بدان ترغيب مىكند. آن زمان كه برخى از رسول اكرم (صلی الله علیه واله) مىخواستند تا با اعجاز كارى كند كه كوههاى مكه كنار بروند و دشت وسيعى براى كشاورزى در اختيار آنان قرار گيرد، آن حضرت (صلی الله علیه واله) نمىپذيرفتند؛ يكى از دلايل اين عدم پذيرش عنايت وحى الهى و دين خدا به ترغيب امت اسلامى به رشد و تكامل عقلى بشر در امور زندگى و طبيعى آنان بوده است .
البته در رواياتى نيز كه از امامان معصوم (عليهم السلام) رسيده و در كتابهايى مانند «علل الشرايع» نقل شده كه اهل بيت (سلام اللّه عليهم) به سؤالاتى درباره اسرار عالم، پاسخ مىدادند اما كار اصلى قرآن و عترت (عليهم السلام) تربيت انسانهاست نه بازگويى مسائل طبيعى و علمى، بلكه در آنها به ذكر ضوابط و اصول جامع اكتفا مىشد و تفصيل و تحليل و استنباط از آنها به عهده احساس، تجربه و تعقل بشرى واگذار شده كه محصول برهان عقلى مىتواند به جاى خود جزء علوم اسلامى قرار گيرد؛ زيرا عقل در مقابل نقل است نه در برابر دين .
10- شيوه قرآن در بيان اسرار
يكى از روشهاى قرآن كريم آن است كه پس از ارائه مطالب قابل گفتن، اشارهاى مىكند كه مطلب ديگرى هم در اينجا هست كه ما نگفتيم. به عنوان مثال درباره ابراهيم خليل (سلام اللّه عليه) كه به او ملكوت آسمانها و زمين ارائه شد چنين آمده است: «و كذلك نرى ابراهيم ملكوت السموات و الارض وليكون من الموقنين» (41) يعنى ما اين چنين به ابراهيم ملكوت آسمانها و زمين را نشان داديم و براى اينكه از موقنين و يقين داران باشد .
بيان عادى مسئله اين بود كه بفرمايد ملكوت را به او نشان داديم تا از موقنين باشد ولى قرآن كريم با آوردن «واو» پيش از «ليكون من الموقنين» مىفهماند كه عنايات و اهداف ديگرى هم در ارائه ملكوت وجود دارد كه خداوند آن را بازگو نكرده است و از اين طريق محقق متفحص رابراى كشف آن اهداف و فهم معارف ترغيب مىكند .
غرض آنكه: حذف آغاز كلام كه «معطوف عليه» است و مطلب را از وسط بازگو كردن، براى تشويق به پى بردن به نكات اسرارآميز آن عنوان محذوف است.
پي نوشت :
[1] بحار، ج.58 ص65 و 106
[2] سوره نحل، آيه 125
[3] نهج البلاغه، حكمت 77
[4] مفاتيح الجنان، مناجات شعبانيه.
[5] سوره زمر، آيه 27
[6] سوره انعام، آيه 59
[7] سوره انعام، آيه 59
[8] سوره عنكبوت، آيه 43
[9] سوره جمعه، آيه 5
[10] سوره بقره، آيه 171
[11] سوره حج، آيه 46
[12] سوره طه، آيه 125
[13] وسائل، ج.21 ص 342
[14] سوره روم، آيه 58
[15] سوره كهف، آيه 54
[16] سوره بقره، آيه 26
[17] سوره حج، آيه 73
[18] معراج السعادة، ص 145
[19] سوره مائده، آيات 31 - 27
[20] سوره مائده، آيه 27
[21] سوره حشر،آيه 21
[22] سوره يس، آيه 13
[23] بحار، ج.47 ص200 و جلد.77 ص 221
[24] سوره نساء، آيه 43
[25] سوره بقره، آيه 187
[26] سوره نسا، آيه 43
[27] سوره بقره، آيه 177
[28] سوره شعرا، آيات88 و 89
[29] سوره ابراهيم، آيه 7
[30] سوره نساء آيه 162
[31] سوره نساء، آيات8 تا 10
[32] سوره مؤمنون، آيات 14 - 12
[33] سوره حجر، آيه 16
[34] سوره حجر، آيه 19
[35] سوره مؤمنون، آيه 18
[36] سوره مؤمنون، آيه 19
[37] سوره حجر، آيه 22
[38] سوره حديد، آيه 3
[39] سوره حديد، آيه 4
[40] بحار، ج.77 ص 283
[41] سوره انعام، آيه 75
/س
{{Fullname}} {{Creationdate}}
{{Body}}